“`html

AB, Bloke Edilen Rus Varlıklarının Ukrayna’ya Tazminat Olarak Aktarılmasını Tartışıyor

Avrupa Birliği (AB), dondurulan Rus varlıklarının Ukrayna’ya savaş tazminatı olarak aktarılma olasılığını değerlendiriyor. Bununla birlikte, Rusya Merkez Bankası rezervleri ve Avrupa’da bulunan milyonlarca Rus bireysel yatırımcının bloke edilmiş menkul kıymetleri söz konusu. Bu yatırımcılar yaptırım listelerinde yer almadıkları için, paralarına erişim sağlamaları neredeyse imkânsız hale geldi.

2015 yılında Moskova’da yaşanan bir suikast sonucunda hayatını kaybeden Rus muhalif siyasetçi Boris Nemtzov’un kızı ve Özgürlük İçin Boris Nemtzov Vakfı’nın kurucu ortağı olan Zhanna Nemtsova, bu durumun çözülmesi için son birkaç aydır sürekli olarak kamuoyunun dikkatini çekiyor. Nemtsova, özel yatırımcıların varlıklarının serbest bırakılması gerektiğini vurguluyor ve bu konuda somut öneriler sunuyor.

Rus Varlıkları Nasıl Donduruldu?

Rusya’daki hisse senedi ve tahvillerin güvenli bir şekilde saklanması ve kaydedilmesi için Moskova Borsası’na bağlı Ulusal Takas Deposu (NSD) hizmet vermektedir. Ukrayna’daki savaş öncesinde, Rus yatırımcılar yabancı menkul kıymetlere kolayca ulaşabiliyordu.

Ancak yurt dışındaki varlık işlemlerinde NSD yalnızca aracılık işlevi görüyordu; bu kıymetlerin büyük bir kısmı Belçika merkezli Euroclear ve Lüksemburg merkezli Clearstream gibi iki Avrupa saklama kuruluşunda tutuluyordu. Dolayısıyla, Rus yatırımcıların işlemleri büyük ölçüde bu iki kurum aracılığıyla gerçekleştiriliyordu. Ancak birçok yatırımcı, bu durumun 2022 baharında farkına vardı.

Maalesef, bu süreçte hiçbir işlem gerçekleştirilemez hale geldi. Hesaplar, Rusya Merkez Bankası’nın rezervlerinin yanı sıra yaptırım altında olan kişi ve kuruluşların varlıkları ile birlikte donduruldu; sonuç olarak özel yatırımcılar bu durumun “rehineleri” olarak kaldı.

Euroclear ve Clearstream, savaşın patlak vermesinin ardından, Mart 2022’de NSD ile olan işbirliklerini sona erdirdi. Bunun gerekçesi ise Rusya Merkez Bankası’nın yerli aracı kurumlara yabancı müşteriler adına menkul kıymet satışı yapma yasağıydı. Haziran ayında bu karar, Avrupa Komisyonu tarafından da onaylandı ve AB’nin altıncı yaptırım paketi, Avrupa kuruluşlarının NSD ile işbirliği yapmasını kesin olarak yasakladı.

Kaç Yatırımcı Etkilendi?

Ne Rus ne de Avrupalı yetkililer, dondurulan özel varlıklarla ilgili resmi verilere yer verdi. Daha önce alım-satım işlemleri gerçekleştiren kuruluşlar dahi bilgi paylaşımında bulunmuyor. Ancak uzman tahminlerine göre, Avrupa’da bloke edilen toplam Rus varlıklarının, Merkez Bankası rezervleri dahil, yaklaşık 210 milyar euro olduğu belirtiliyor; bunun 185 milyar eurosu Euroclear’da tutulmakta.

Rus yetkililer, dünya genelinde dondurulan Rus şirket ve bireylere ait toplam varlığın 5,7 trilyon ruble civarında olduğunu ifade ediyor. Bu tutarın yüzde 20’sinin ise özel bireylere ait olduğu tahmin edilmekte, bu da güncel döviz kurlarına göre yaklaşık 12 milyar euroya denk geliyor.

Kesin olarak etkilenen yatırımcı sayısı belirsizliğini korumakla birlikte, Maliye Bakanı Anton Siluanow’un verilerine göre bu rakam 3,5 milyon kişi olarak öne çıkıyor. Rusya Merkez Bankası ise bu sayıyı 5 milyon olarak duyuruyor. Bu farkın nedeni, ikinci tahminin dolaylı yoldan yatırım yapan yatırım fonlarını da kapsaması olabilir. Eğer 12 milyar euro 5 milyon kişiye bölünürse, her bir yatırımcıya düşen miktar yaklaşık 2400 euro olarak hesaplanmaktadır.

Bir Rus aracı kurum, Zhanna Nemtsova’ya, müşterilerinin çoğunun ortalama iki maaş tutarında, yani 200 bin ruble civarında dondurulmuş varlık bulundurduğunu bildirdi.

Varlıklar Nasıl Geri Alınabilir?

Yaptırım listelerinde bulunmayan yatırımcılar teorik olarak varlıklarını geri almaya çalışabilir. Ancak bunun için Euroclear’ı denetleyen Belçika Maliye Bakanlığı’ndan özel bir lisans alınması gerekiyor. Eğer varlıklar Clearstream’de ise başvuru Lüksemburg yetkililerine yönlendirilmelidir.

Fakat hukuki destek almadan bu süreçlerin yürütülmesi neredeyse imkânsızdır. Dava masrafları çoğu zaman dondurulan tutarın çok üzerinde olabiliyor. Zhanna Nemtsova’nın DW’ye yaptığı açıklamaya göre bir yatırımcı, hem Euroclear hem de Clearstream’ten onay alabilmek için ortalama 60 bin euro harcamış durumda.

Rusya merkezli yatırım şirketi Alfa Capital’ın kıdemli danışmanı Aleksey Klimyuk, belge sunum yapacak kişilerin, varlıkların yasal sahibinin kimliğini kanıtlaması ve yaptırımlara tabi olmadığını gösteren bir kefil bulması gerektiğini belirtiyor. Ayrıca, bu kişi Avrupa, İsviçre, İngiltere ya da ABD’de bir yatırım hesabı bulundurmalı, zira Rusya’daki hesaplara para transferi yapılması mümkün değil.

Üstelik oturma izni olmadan bu hesapların açılması mümkün olmayabiliyor. Brussels Signal haber platformuna göre, Belçika’da geçen yıl 1214 lisans başvurusu yapıldı, bunlardan yalnızca 232’si onaylandı. Başvuru sahiplerinin çoğunun çifte vatandaşlıkları vardı.

Zhanna Nemtsova bu olaya dikkat çekerek, “Ben zenginlerin çıkarlarını korumaya çalıştığım düşünülüyor, ama bu doğru değil. Mevcut sistem zaten onların menfaatlerini gözetiyor. Amacım bu fonları daha erişilebilir kılmak.” ifadelerini kullanıyor.

Bundan Sonra Süreç Nasıl İlerleyecek?

Nemtsova’ya göre bu konu öncelikle kamuoyunda daha görünür hale gelmeli. Avrupa’daki karar alma süreçlerinde, yaptırımların kapsamının net bir şekilde anlaşılamadığını ve konunun medya aracılığıyla az yer bulduğunu belirtiyor.

Üst düzey bir sonraki adım olarak, AB’nin bloke edilmiş varlıkların envanterini çıkarması gerektiği fikrini savunuyor. Böylece hangi kısmının yaptırım listelerinde bulunmayan özel yatırımcılara ait olduğu tespit edilebilecek. Sonrasında Belçika ve Lüksemburg, yasal hizmetlere erişimi olmayan yatırımcılar için daha basit bir prosedür geliştirmelidir.

Ancak Nemtsova’nın yorumuna göre, bu kolaylık muhtemelen yalnızca Avrupa’da oturma izni ya da vatandaşlığı olan kişilere sunulacak; diğerleri ise muhtemelen savaşın sona ermesini ve yaptırımların kaldırılmasını beklemek zorunda kalacak.

Rusya Merkez Bankası’na ait dondurulan rezervlerin akıbeti ise Avrupa Komisyonu’na bağlı. Komisyon temsilcisi, DW’nin özel yatırımcıların varlıklarıyla ilgili sorusuna cevap vermekten kaçınarak, bu meselenin şu an için “varsayımsal bir durum” olduğunu açıkladı.

Dondurulan Varlıkların Çoğu ABD Şirketlerinin Hisselerinden Oluşuyor

Dondurulan varlıklarla ilgili belirli detaylar açıklanmamış olsa da, bunların büyük oranda Rus yatırımcılar arasında popüler olan Amerikan menkul kıymetlerinden oluştuğu görülüyor.

DW’nin incelediği 2021 yılına ait aracı kurum verilerine göre, en çok tercih edilen hisseler arasında Alphabet (Google), Apple, Boeing, Intel, Meta, Microsoft ve Tesla ile Çinli Alibaba ve Baidu şirketleri yer alıyor.

ABD ziyareti sırasında hisselerin serbest bırakılabilmesi için, ABD Hazine Bakanlığı’na bağlı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi’nden (OFAC) lisans alınması gerekiyor. Ancak Rus haber portalı RBC’ye göre, bugüne kadar OFAC tarafından hiçbir başvuru onaylanmış değil.

“`